Tenya nedir?

İnsanların ve bazı hayvanların bağırsaklarında görülen bir asalaktır. Vücudu baş, boyun ve halkalar olmak üzere üç kısımdır.

Başında emme çukurları vardır. Kare veya dikdörtgen biçiminde halkaları, tenyanın yaşına göre değişir, İkicinsliklidirler. Dışkı ile vücuttan çıkarlar. Yumurtaları bu sırada etrafa saçılır. Yumurtalar bağırsak çeperinden hayvanın kanına ve dokuları arasına geçerek organizmanın herhangi bir yerine varır, burada bir kesecik meydana getirir. Başlı tenya burada oluşur. Erişkin şeritler İnsan bağırsaklarındadır.

Buradaki besinlerle geçinirler. 30'u aşkın çeşidi vardır. Başlıcaları, sığır şeridi, domuz şeridi ve köpek şerididir. Tenya, sığır, domuz gibi hayvanların etinden geçeceği için, bu etler çok iyi pişmelidir. Köpek gibi hayvanlara da dokunduktan sonra eller iyice yıkanmalıdır. İnsan vücudunda yaşayabilen 30 çeşidi vardır. Bunların başlıcaları «Tenya saginata» (Sığır şeridi), «Tenya solyum» (Domuz şeridi) ve «köpek şeridi» (eknokok)'dir.

Ergin hale gelmiş bir sığır şeridinde binlerce halka bulunur,| bunların uzunluğu 12 metreyi bulur. İnce bağırsaklarda yaşar. Halkalar büyüyüp olgunlaştıkça teker teker anustan dışarı dökülürler. Bu şeridin bu çeşidine «aptesbozan» da denir. Sığır şeridi, adından da anlaşılacağı gibi sığırlarda oluşur. İyi pişmemiş, ya da çiğ sığır etinden insana geçen kurtçuklar bağırsaklarda gelişerek şerit haline gelir. Bunların ömrü 4-18 yıl arasında değişir.

Domuz şeridi, domuz etinden geçer, bu şeridin kötü bir özelliği yumurtalarının insan vücudunda kurtçuk haline gelebilmesidir. Bu yumurtalar kaslarda, gözlerde, deri altında yerleşir. Beyinde bile yerleşebilir ve tehlikeli hastalıklara yol açar. Köpek şeridi, köpek, çakal, kurt gibi hayvanların bağırsaklarında oluşur. Bunlar bir vesile ile insanın sindirim organına, kan damarları ile, karaciğere, kalbe, akciğerlere gider, orada gittikçe büyüyerek bir kese haline gelir, çeşitli bozukluklara yol açarlar.

Bu şeritten korunmanın başlıca çaresi iyi pişmemiş etleri yememek, ayrıca çiğ yediğimiz besinleri de iyice yıkamaktır. Köpek tenyası köpeğe dokunmakla bile geçebilir. Onun İçin köpeğe dokunanlar mutlaka ellerini yıkamalıdır. Şeritlerin vücudu baş, boyun ve gövde olmak üzere üç bölümdür. Baş kısmında hayvanın bağırsağa tutunması için emme çekmenleri ve çukurları vardır. Boyun, başı halkalara bağlar. Halkalar bu kısımdan gelişir.

Familyası

Tenyagiller (Taeniidae). Yaşadığı yerler: Erginleri insanın ve omurgalı hayvanların barsaklarında parazit olarak yaşar. Özellikleri: Vücutları, skoleks adı verilen kısa boyunlu bir başla buna eklenmiş çok sayıda proglotis denen halkalardan meydana gelmiştir. Başlarında, konağa tutunmaya yarayan vantuzlar ve çengeller bulunur. Çeşitleri: Birçok çeşiti vardır. Meşhurları sığır tenyası (Taenid saginata), domuz tenyası (Taenia solium) ve köpek tenyası (Taenia echinococcus)dır. Helmintlerin (solucanlar) plat-helmintler (yassı solucanlar) bölümünün sestodlar şubesinden olan yassı, şerit biçimindeki cinsine verilen ad. Şerit olarak da bilinir.

Sığır tenyası

Sığır şeridi, silahsız şerit, abdest bozan da denir. Boyu çok uzundur. Ortalama 5-10 metreyse de 15 hatta 25 metre kadar olanları da görülmüştür. Eni 2-7 mm olan vücudunda ortalama 1500 kadar krem renkli halka (proglotist) bulunur. Yetişkinlerin başında rostellum (yuvarlak disk) ve çengelleri yoktur. Bundan dolayı silahsız şerit denmiştir. Başında dört yuvarlak çekmen vardır. Bunlarla barsağa tutunur.

Bir halkada hem dişi, hem de erkek üreme organı bulunur (Çift eşeyli). Gebe halkalarda rahim, yumurtalarla doludur. Bütün halkayı kaplar. Yumurtalar, yumurtlama deliği olmadığından ancak halkaların parçalanmasıyla dışarı çıkabilirler. Gebe halkalar dışkılama sırasında dışkıyla, bazen da kendiliğinden makattan çıkar.

Yumurtası yuvarlak 35 mikron çapındadır. Dış kısmında kahverengi, çizgili bir örtü vardır. Yumurta içinde altı çengelli embriyon bulunur. İnsan barsağında genellikle bir tek sığır tenyası yaşar ve ömrü 18 yıl hatta daha uzun olabilir. Besinini bulunduğu vücut ortamından sağlar. Son konak olan insanın ince barsağında yaşayan sığır tenyasının dışkıyla çıkarılan halkalarının dış vasatta parçalanmasıyla serbest kalan yumurtalar nemli toprakta iki ay kadar yaşayabilirler.

Bunları yiyeceklerle alan veya suyla içen sığırlarda yumurtadan çıkan embriyon (onkosfer) barsak duvarına yapışır. Buradan büyük ve küçük kan dolaşımıyla çiğneme kasları, kalp, omuz, dil kasları gibi çizgili kaslara giderek yerleşir. İki ay içinde kurtçuk hali (sistiserkus bovis) meydana gelir. Bu 10 mm boyunda, oval, beyaz ve ufak bir kesedir, ara konak vücudunda, dokuz ay kadar canlı kalabilir.

Bu etleri pişirmeden yiyen insanlarda mide suyu ve safra tesiriyle içerdeki baş dışa döner, barsağa yapışır ve boyun kısmından halkalar teşekkül etmeye başlar. Üç aylık kuluçka dönemi sonunda hastalık belirtileri meydana çıkabilir. Hastalığın belirtileri: Şerit, ince barsağın mukozasını (iç duvarını) zedeler, insan hayatının idamesi için gerekli besin maddelerine ortak olur. Hastada açlık ağrıları meydana gelir.

İştah bozukluğu, bulantı, kusma, ishal veya peklik şeklinde barsak bozukluğu görülebilir. Barsak pasajında tıkama yapabilir. Salgıladığı zehirli maddelerin tesiriyle toksemi belirtileri meydana gelebilir. anemi (kansızlık) görülebilir. Bazı mukavim insanlarda halkaların zamanlı-zamansız düşürülmesi dışında şikayet olmayabilir. Halkalar, çok nadiren akut apandisite sebep olabilirler. bazen sara veya histeriye benzer nöbetler meydana getirebilir.

Diklorofen, yemeklerden önce günde üç defa erişkinlere üçer, 15 yaşından küçüklere ikişer ve beş yaşından küçüklere birer gram olarak ağızdan verilir. Niklosomid verilecek hasta bir önceki akşam yemeğinde sulu yiyecekler yer. İlaç, sabah suyla veya çiğnenerek alınır. Bir defada verilmek üzere erişkinlere 0,5 gramlık tabletlerden dört, 2-8 yaşındakilere iki, daha küçüklere bir tabletlik doz uygulanır. Yurdumuzda her bölgede, fakat en fazla Güneydoğu veOrta Anadolu bölgelerinin sığırlarında ve özellikle yaz aylarında sistiserkus (embriyonlu yumurta) bulunur.

Korunma

Bu hastalar tedavi edilmeli, toplum hastalıkla ilgili olarak eğitilmelidir. İnsan dışkısının çevreye dağılmasına, gübre olarak kullanılmasına mani olarak, tedbirler almalıdır. Sığır eti iyice pişirilmeli, çiğ köfteden kaçınılmalıdır. Yurdumuzda şartlara uyularak hazırlanan sucuk ve pastırmalarda canlı yumurta kalması ihtimali yoktur. Uygunsuz şartlarda hazırlanan sucuk ve pastırmalar tenya için tam bir besi yeri özelliğini taşır.

Domuz tenyası

Domuz şeridi, silahlı şerit de denir. Bunun hastalık yaptığı çok eski zamandan beri bilinmektedir. Bu şeridin hem erişkin şekli, hem de kurtçuğu insanda hastalık yapabilir. 2-5 metre boyunda olup sığır tenyasından daha kısadır. Baş kısmında dört çekmeni ve ayrıca bir tutunma yeri (rostellumu) üzerinde çengelleri vardır. Bu sebeple "silahlı şerit" diye isimlendirilmiştir. Halka sayısı bin kadardır. Halkaları kare şeklindedir. Gebe halkalar uzundur. rahim yan dalları azdır (Sığır tenyasında 15-30’ar tane). Yumurtası, sığır tenasından ayırt edilemez.

Domuz şeridi, insan barsak mukozasına yapışmış olarak ve buradaki besinlerden faydalanarak insan vücudunda 25 yıl yaşayabilir. Gelişimi sığır tenyasına benzer. Fakat bunda ara konak domuzdur. İnsana kurtçuk taşıyan domuz etinin yenilmesiyle bulaşır. Barsakta, kesesi içine dönük olan başını dışarı çıkararak mukozaya tutunur. İki ayda erişkin hale geçer.

Hastalık ve belirtileri

Şiddetli karın ağrıları, açlık veya iştahsızlık, aralıklı olarak ishal veya kabızlık ve sinir sistemine ait belirtiler görülebilir. İnsan barsağında tıkanma yapabilir. Bazı hastalarda artık ürünlerin tesiriyle zehirlenme belirtileri meydana getirebilir. Nadiren, barsak delinmeleri bildirilmiştir. Kanda akyuvarlarda yükselme, kan yaymasındaki eozinofil artışı görülür. bazen barsakta 25 yıl kadar belirti vermeden yaşayabilir.

Böyle bir durumda tehlike, barsaktaki şeridin yumurtalarının yutulması sonucunda "sistiserkus sellükoza" denen özel kurtçuğunun meydana gelmesidir. Bu kurtçuk vücudun herhangi bir yerine yerleşebilir. Deri altı dokusu, beyin, göz boşluğu, kaslar, kalp, akciğer en sık tutulan organlardır. Kesenin altında iltihap olur ve sonra kapsül gelişir. Bu durumlarda yerleştiği organa göre belirti verir. Beyindeki yerleşim tehlikelidir. Beyin karıncığına doğru salkım şeklinde büyür. Baş dönmesi, baş ağrısı, bulantı, kusma, düşünce bulanıklığı, ruhi bozukluklar nöbetleri yapar. Barsak dışı organlarda yaptığı bu hastalığa sistiserkoz denir.

Teşhisi

Dışkıda halkaların görülmesiyle konur. Sığır tenyasından ayırt edilmesi ancak halkaların incelenmesiyle mümkündür. Tedavi: Sığır tenyasındaki gibidir. Sistiserkoz vak’alarında tedavi, mümkünse cerrah tarafından kesenin çıkarılmasıdır. Bu şerit domuz eti yemeyen Müslüman ülkelerde görülmez. Yurdumuzda Gökçeada’da yaşayanlarda erişkin şekli, bu bölgelerdeki domuzlarda kurtçuk şekli tespit edilmiştir. Korunmanın esası domuz eti yememektir. Barsak cidarına çengelleriyle sıkıca tutunduğundan tedaviye, sığır tenyasına nazaran daha dirençlidir.

Köpek tenyası

Aslında tenya cinsinin değil, ekino-kokkus cinsinin bir üyesi olarak tasnif edilmiştir. Ancak umumi manada sestotlar (yassı solucanlar) grubundandır. Erişkin şekli köpeklerin, bazen da kurt ve çakalların ince barsağında yaşar (Ana konaklar). İnsanda kist hidatik diye isimlendirilen hastalığın amilidir. Çok ufaktır. boyu 2-9 mm, eni 0,5 mm’dir.

Küçük olan başında dört çekmeni ve rostellum denen halka gibi yapısında iki sıra halinde otuz veya daha fazla çengeli vardır. Dar, uzunca bir boyun kısmından sonra umumiyetle üç, nadiren dört tane halka bulunur. Birinci halka gelişmemiştir, ikinci halkada üreme organları bulunur, sonuncu halka "gebe halka"dır. Yumurtaları diğer şeritlerinkine benzer. Parazit, ana konakta zarar vermeden yaşar.

Köpeğin dışkısıyla atılan yumurtalar ara konak (insan ve koyun) tarafından alınınca oniki parmak barsağında embriyon yumurtadan ayrılır, kan dolaşımına geçer. Sıklık sırasına göre karaciğer (özellikle sağ lobda ve % 70) akciğerler (% 10), beyin böbrekler, kemikler, omurilik, kalp ve diğer organda yerleşir. Kisti bazen bebek başı büyüklüğüne ulaşır. Ölüme sebep olabilir.

Tedavi

Diklorofen (dichlorophen), niklosamid (niclosamide), akranil (acranil), aterbrin ve paramomisin (paramomycin) tesirli sığır tenyası ilaçlarıdır. Bunlar verilmeden bir önceki gün hasta sulu, hafif yemekler yer ve gece tuzlu bir müshil içer. Ertesi sabah ilaç alındıktan iki saat sonra yine aynı müshil verilir. Diklorofen veya niklosamid alan hastaya müshil verilmesi mecburi değildir.

Sözlükte "tenya" ne demek?

1. Şerit4.

Tenya kelimesinin ingilizcesi

n. tapeworm
Köken: Yunanca

Son eklenenler

say